هر ساعت اضافهکاری طبق مادهٔ ۵۹ قانون کار برابر ۱٫۴ برابر مزد ساعتی عادی است، و مزد ساعتی از تقسیم مزد ثابت ماهانه بر ۲۲۰ ساعت به دست میآید. مزد ثابت یعنی مزد شغل بهعلاوهٔ پایهٔ سنوات — نه رقم واریزی به حساب. مبلغ را وارد کن تا ریز محاسبه را با فرمول و منبع ببینی.
مبنای محاسبه: بخشنامهٔ مزد ۱۴۰۵ — شمارهٔ ۶۶۸۲ مورخ ۱۴۰۵/۰۱/۳۱، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی · آخرین بازبینی: سال ۱۴۰۵
اضافهکاری چطور محاسبه میشود؟
مزد ثابت ماهانه را بر ۲۲۰ تقسیم کن تا مزد یک ساعت کار عادی به دست بیاید. آن را در ۱٫۴ ضرب کن تا نرخ هر ساعت اضافهکاری مشخص شود، و نتیجه را در تعداد ساعت اضافهکاری آن ماه ضرب کن. عدد ۲۲۰ از ۴۴ ساعت کار هفتگی مادهٔ ۵۱ میآید و ضریب ۱٫۴ از فوقالعادهٔ ۴۰ درصدی مادهٔ ۵۹.
مزد ساعتی = مزد ثابت ماهانه ÷ ۲۲۰ نرخ اضافهکاری = مزد ساعتی × ۱٫۴ مبلغ اضافهکاری = نرخ اضافهکاری × ساعت اضافهکاری ماه خالص پرداختی = مبلغ اضافهکاری − ۷٪ سهم بیمهٔ کارگر
جزئیاتی که بیشترین اختلاف را میسازد، خودِ «مزد ثابت» است. مزد ثابت برابر است با مزد شغل بهعلاوهٔ پایهٔ سنوات؛ حق مسکن، بن کارگری و حق اولاد در آن نمیآیند. اگر رقم واریزی به حساب را مبنا بگیری، چون آن رقم مزایای رفاهی و احتمالاً اضافهکاری ماه قبل را هم در خود دارد، نتیجه بیشتر از مبلغ قانونی درمیآید.
مبنای قانونی
مادهٔ ۵۹ قانون کار ارجاع کار اضافی را منوط به موافقت کارگر کرده و برای هر ساعت آن، پرداخت فوقالعادهای معادل ۴۰ درصد مازاد بر مزد هر ساعت کار عادی را تعیین کرده است. تبصرهٔ همین ماده ساعت کار اضافی را حداکثر ۴ ساعت در روز مجاز دانسته، مگر در موارد استثنایی با توافق طرفین.
مادهٔ ۵۱ ساعات کار قانونی را ۴۴ ساعت در هفته تعیین کرده است؛ همین عدد است که پس از تبدیل به مبنای ماهانه، ۲۲۰ ساعت را میسازد.
متن کامل مواد ۵۱ و ۵۹ قانون کار — پایگاه قوانین مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی
یک مثال عددی کامل
فرض کن مزد ثابت ماهانه ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است و در یک ماه ۳۰ ساعت اضافهکاری انجام شده. ارقام زیر فرضیاند و فقط برای نشان دادن مسیر محاسبه آورده شدهاند:
| مزد ثابت ماهانه | ۱۲٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان |
|---|---|
| مزد هر ساعت کار عادی (÷ ۲۲۰) | ۵۴٬۵۴۵ تومان |
| نرخ هر ساعت اضافهکاری (× ۱٫۴) | ۷۶٬۳۶۴ تومان |
| مبلغ ناخالص ۳۰ ساعت | ۲٬۲۹۰٬۹۰۹ تومان |
| کسر سهم بیمهٔ کارگر (۷٪) | ۱۶۰٬۳۶۴ تومان |
| خالص پرداختی اضافهکاری | ۲٬۱۳۰٬۵۴۵ تومان |
نکات و استثناها
سقف ۴ ساعت در روز
تبصرهٔ مادهٔ ۵۹ اضافهکاری را حداکثر ۴ ساعت در روز مجاز دانسته است. ساعت بیشتر از این سقف، خودبهخود نامعتبر نیست ولی خارج از رویهٔ عادی است و در صورت اختلاف، مستند ساعت کار اهمیت پیدا میکند. اگر عددی که وارد میکنی از این سقف ماهانه فراتر برود، ابزار هشدار میدهد.
شبکاری و جمعهکاری، اضافهکاری نیستند
فوقالعادهٔ شبکاری (مادهٔ ۵۸، ۳۵ درصد) و فوقالعادهٔ کار در روز جمعه (مادهٔ ۶۲، ۴۰ درصد) عناوین مستقلیاند و جای اضافهکاری را نمیگیرند. یک ساعت کار اضافی که در شب انجام شده، هم مشمول فوقالعادهٔ اضافهکاری است هم شبکاری. این ابزار فقط بخش اضافهکاری را حساب میکند.
دو رویهٔ رایج در محاسبهٔ مبنا
بعضی کارفرمایان حق مسکن و بن را هم در مبنای اضافهکاری میآورند. این رویه به نفع کارگر است ولی مبنای قانونی ندارد — تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۳۶ این اقلام را از تعریف مزد ثابت بیرون گذاشته. در «تنظیمات پیشرفته» میتوانی هر دو حالت را ببینی و اختلافشان را مقایسه کنی.
این ابزار چه کاری نمیکند
- مالیات حقوق را کسر نمیکند. اضافهکاری به درآمد مشمول مالیات ماه اضافه میشود و نرخش به مجموع درآمد بستگی دارد.
- فوقالعادهٔ شبکاری، جمعهکاری و نوبتکاری را جدا حساب نمیکند.
- توافقهای خاص قرارداد یا پیمان دستهجمعی را که از حداقل قانون بالاتر است، نمیداند.
- جای مشاورهٔ حقوقی را نمیگیرد. در اختلاف واقعی، مرجع رسیدگی هیئت تشخیص است.
سؤالات متداول
نرخ اضافهکاری در قانون کار چقدر است؟
طبق مادهٔ ۵۹ قانون کار، برای هر ساعت اضافهکاری معادل ۴۰ درصد مازاد بر مزد ساعتی عادی پرداخت میشود. یعنی هر ساعت اضافهکاری برابر ۱٫۴ برابر مزد ساعتی عادی است.
مزد ساعتی چطور محاسبه میشود؟
ساعات کار قانونی ۴۴ ساعت در هفته و معادل ۲۲۰ ساعت در ماه است. بنابراین مزد ساعتی از تقسیم مزد ثابت ماهانه بر ۲۲۰ به دست میآید.
حق مسکن و بن کارگری در محاسبهٔ اضافهکاری لحاظ میشود؟
خیر. طبق تبصرهٔ ۳ مادهٔ ۳۶ قانون کار، مزایای رفاهی مانند حق مسکن، بن خواربار و حق اولاد جزو مزد ثابت محسوب نمیشوند و در مبنای محاسبهٔ اضافهکاری قرار نمیگیرند.
حداکثر اضافهکاری مجاز در روز چند ساعت است؟
طبق مادهٔ ۵۹ قانون کار، اضافهکاری با موافقت کارگر و حداکثر تا ۴ ساعت در روز مجاز است. ارجاع کار اضافی بیش از این سقف نیاز به شرایط خاص دارد.
آیا اضافهکاری مشمول بیمه و مالیات است؟
بله. اضافهکاری جزو مزایای مستمر نقدی و مشمول کسر حق بیمه است؛ سهم کارگر ۷ درصد. همچنین به درآمد مشمول مالیات ماه اضافه میشود و نرخ مالیات آن به مجموع درآمد ماهانه بستگی دارد.
اضافهکاری شب و روز جمعه با نرخ متفاوتی حساب میشود؟
بله، و اینها فوقالعادهٔ جداگانهای هستند نه جایگزین اضافهکاری. مادهٔ ۵۸ قانون کار برای کار شب ۳۵ درصد و مادهٔ ۶۲ برای کار در روز جمعه ۴۰ درصد فوقالعاده تعیین کرده است. اگر ساعت اضافهکاری تو در شب یا جمعه بوده، این ابزار فقط بخش اضافهکاریاش را حساب میکند.
اگر کارفرما اضافهکاری را پرداخت نکند چه باید کرد؟
مطالبهٔ اضافهکاری پرداختنشده از طریق ثبت دادخواست در سامانهٔ جامع روابط کار و رسیدگی در هیئت تشخیص انجام میشود. داشتن مستند ساعت کار — کارت تردد، پیام کارفرما یا فیشهای قبلی — تعیینکننده است.
مبنای اضافهکاری، مزد قرارداد است یا حقوق دریافتی؟
مزد ثابت، یعنی مزد شغل بهعلاوهٔ پایهٔ سنوات. رقم واریزی به حساب معمولاً شامل مزایای رفاهی و اضافهکاری ماه قبل هم هست و اگر آن را مبنا بگیری، نتیجه بیشتر از مبلغ قانونی درمیآید.