اضافهکاری طبق مادهٔ ۵۹ قانون کار با ضریب ۱٫۴ محاسبه میشود، ولی «۱٫۴ برابر چه عددی»ست که بیشتر اختلافها آنجا پیدا میشود — اگر مبنای اشتباه باشد، نتیجه هم اشتباه است. در این مقاله فرمول، مثال عددی و پنج اشتباه رایج را میبینی.
اضافهکاری چیست و نرخ آن چند است؟
طبق مادهٔ ۵۹ قانون کار، هر ساعت اضافهکاری معادل ۱٫۴ برابر مزد ساعتی عادی است. مزد ساعتی عادی هم از تقسیم «مزد ثابت ماهانه» بر ۲۲۰ به دست میآید — نه از تقسیم کل رقم واریزی فیش، و نه از تقسیم بر ۳۰. معنایش این است که ساعاتی که فراتر از ساعت عادی کار میکنی، یک و نیم برابرِ کمتر از انتظارِ خیلیها مزد دارند، ولی دقیقاً همین فرمول مبنای قانونی است.
فرمول محاسبهٔ اضافهکاری
| مزد ساعتی عادی | مزد ثابت ماهانه ÷ ۲۲۰ |
|---|---|
| هر ساعت اضافهکاری | مزد ساعتی عادی × ۱٫۴ |
| اضافهکاری یک ماه | مزد ساعتی عادی × ۱٫۴ × تعداد ساعات اضافه |
شرایط قانونی اضافهکاری
- انجام کار اضافه تنها با توافق خود کارگر مجاز است.
- مجموع ساعات اضافهکاری در روز نباید از ۴ ساعت بیشتر شود.
- مبنای محاسبه، مزد ثابت است (مزد شغل + مزایای ثابتِ مربوط به شغل، مثل پایهٔ سنوات)؛ مزایای رفاهی مثل بن و مسکن وارد آن نمیشود — همان تفکیکی که در مقالهٔ مزد ثابت با جدول شرح داده شده.
مثال عددی
فرض کن مزد شغل کارگری ۱۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان و پایهٔ سنوات ماهانهاش ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است؛ مزد ثابت میشود ۱۶٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان (ارقام فرضی برای روشن شدن روند). در یک ماه، ۱۰ ساعت اضافهکاری کرده:
| مزد ساعتی عادی (۱۶٬۰۰۰٬۰۰۰ ÷ ۲۲۰) | ۷۲٬۷۲۷ تومان |
|---|---|
| هر ساعت اضافه (۷۲٬۷۲۷ × ۱٫۴) | ۱۰۱٬۸۱۸ تومان |
| ۱۰ ساعت اضافهکاری در ماه | ۱٬۰۱۸٬۱۸۲ تومان |
اگر همان عدد را با «کل رقم فیش» (مثلاً با بن کارگری وارد مبنای) حساب کنی، اضافهکاری بالاتر از رقم قانونی درمیآید — در مثالِ بالا تفاوتِ ناشی از فقط یک بن، برای ۱۰ ساعت حدود ۱۴۰ هزار تومان بود.
اشتباههای رایج
تقسیم بر ۳۰ بهجای ۲۲۰
تقسیم بر ۳۰ مزد روزانه میدهد که مبنای عیدی است؛ مبنای اضافهکاری مزد ساعتی است که از تقسیم بر ۲۲۰ به دست میآید. این دو را با هم قاطی نکن.
وارد کردن مزایای رفاهی در مبنا
حق مسکن، بن و حق اولاد جزو مزد ثابت نیستند؛ اضافهکاری روی آنها محاسبه نمیشود.
فراموش کردن پایهٔ سنوات
پایهٔ سنوات جزو مزد ثابت است و باید در صورتِ کسر (÷ ۲۲۰) و در نتیجه در مبلغ اضافهکاری اثر بگذارد — حذفش مبلغ را کمتر از قانونی میکند.
حساب کردن اضافهکاری در روزهای جمعه یا تعطیل با نرخ ۱٫۴
کار در روز جمعه و تعطیل رسمی نرخ جداگانهای دارد (جمعهکاری ۴۰٪ طبق مادهٔ ۶۲) — با اضافهکاری روز عادی یکی نیست — ابزار شبکاری و جمعهکاری.
سؤالات متداول
نرخ اضافهکاری ۱٫۴ برابر است یا ۱٫۵؟
طبق مادهٔ ۵۹ قانون کار، ۱٫۴ برابر مزد ساعتی عادی. عبارت «یک و نیم برابر» مصطلح است ولی رقم قانونی ۱٫۴ است.
مبنا برای تقسیم بر ۲۲۰ از کجا میآید؟
۲۲۰ ساعت، معادل متعارف ساعات کار ماهانهٔ کارگر مشمول قانون کار است که برای تبدیل مزد ماهانه به نرخ ساعتی به کار میرود.
آیا میتوانم اضافهکاری نکنم؟
بله. انجام کار اضافه نیاز به توافق کارگر دارد؛ اما در عمل، ترتیبات قراردادی و عرف کارگاه اهمیت دارد و اختلافات به مراجع حل اختلاف کار میرود.
اضافهکاری در روز جمعه با نرخ ۱٫۴ حساب میشود؟
خیر. کار در روز جمعه بر اساس مادهٔ ۶۲ قانون کار ضریب جداگانه دارد (۴۰٪ فوقالعاده).
حق مسکن و بن روی اضافهکاری اثر دارند؟
خیر. مبنا فقط مزد ثابت است؛ مزایای رفاهی در مبنا وارد نمیشوند — هرچند بعضی کارگاهها این کار را داوطلبانه میکنند که توافق داخلیشان است، نه الزام قانون.
محاسبه کن
مزد ثابت و ساعت اضافهات را وارد کن؛ ریز محاسبه و فرمول کنار نتیجه میآیند.
محاسبهٔ اضافهکاری شبکاری و جمعهکاری فیش حقوقی کامل