دستمزدی که در قرارداد نوشته میشود با رقمی که به حسابت میرود دو چیز کاملاً متفاوتاند. فاصلهٔ بین «ناخالص» و «خالص» را کسورات — حق بیمه، مالیات و… — پر میکنند؛ و دانستن اینکه هر کدام روی چه مبنایی حساب میشوند، همان چیزی است که فیشخوانی را از حدس و گمان بیرون میآورد.
حقوق ناخالص چیست؟
حقوق ناخالص مجموع همهٔ اقلامی است که کارگر در یک ماه کسب میکند قبل از هر کسری: مزد شغل، پایهٔ سنوات، مزایای مستمر (حق مسکن، بن، حق اولاد)، فوقالعادههای شغلی (اضافهکاری، شبکاری، جمعهکاری) و سایر اقلام. از این جمع، حق بیمهٔ سهم کارگر، مالیات حقوق و چند کسورهٔ احتمالی کم میشود و «خالص» باقی میماند.
قلمهای ناخالص
| قلم | مثال |
|---|---|
| مزد شغل (حقوق پایه) | مبلغ ثابت قرارداد برای همان شغل |
| مزایای مستمرِ مربوط به شغل | پایهٔ سنوات، حق سرپرستی، حق جذب، سختی کار |
| مزایای رفاهی و انگیزشی | کمکهزینهٔ مسکن، بن کارگری، حق اولاد |
| فوقالعادهها | اضافهکاری، شبکاری، جمعهکاری، نوبتکاری |
تفکیک «مزایای مستمرِ شغلی» از «مزایای رفاهی» در همین جا مهم میشود: اولی بخشی از مزد ثابت است و در اضافهکاری، سنوات و عیدی اثر دارد؛ دومی نه — مقالهٔ مزد ثابت دقیقاً این مرز را با جدول نشان داده.
حقوق خالص چیست؟
حقوق خالص همان رقم واریزی فیش است — ناخالص منهای کسورات:
| حقوق خالص | حقوق ناخالص − حق بیمهٔ سهم کارگر − مالیات − سایر کسورات (وام، مساعده، خسارت…) |
|---|
مثال عددی
فرض کن ناخالص یک کارگر ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان است؛ مبنای بیمهٔ ماهانهاش نیز ۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان (ارقام فرضی برای روشن شدن روند):
| حق بیمهٔ سهم کارگر (۷٪ مبنا) | ۱٬۷۵۰٬۰۰۰ تومان |
|---|---|
| مالیات حقوق (طبق جدول پلّهای همان سال، فرضی) | ۳۵۰٬۰۰۰ تومان |
| خالص واریزی (۲۵٬۰۰۰٬۰۰۰ − ۲٬۱۰۰٬۰۰۰) | ۲۲٬۹۰۰٬۰۰۰ تومان |
نکتهٔ کلیدی: حق بیمه روی مبنا و به نسبت اقلامِ مشمولِ بیمه محاسبه میشود و همهٔ اقلام ناخالص لزوماً مشمول یک نرخ یکسان نیستند؛ جزئیاتِ سهم هر طرف را ابزار محاسبهٔ حق بیمه نشان میدهد.
اشتباههای رایج
محاسبهٔ اضافهکاری، سنوات و عیدی روی «خالص»
این سه روی مزد ثابت حساب میشوند، نه روی خالص واریزی و نه روی ناخالصِ شاملِ رفاهیهها — مبنای درست را از مقالهٔ اضافهکاری و سنوات ببین.
با هم قاطی کردنِ «مزایای مستمر» و «رفاهی»
فرض اینکه حق مسکن و بن هم جزو مزد ثابتاند؛ این دو فقط قلمهای ناخالصاند و در مبناهای قانونی اثر ندارند.
کمکردن همهٔ کسورات بهصورت یکسان
باور اینکه همهٔ اقلام ناخالص به یک نرخ بیمه و مالیات میافتند؛ مبنای هر کسر جدا و پراختلاف است.
سؤالات متداول
حقوق ناخالص چیست؟
مجموع همهٔ اقلام ماهانهٔ کارگر قبل از کسورات: مزد شغل، پایهٔ سنوات، مزایا و فوقالعادهها.
حقوق خالص چیست؟
ناخالص منهای حق بیمهٔ سهم کارگر، مالیات و سایر کسورات — معادل رقم واریزی فیش.
مبنای اضافهکاری و سنوات کدام است؟ خالص یا ناخالص؟
هیچکدام؛ اینها روی مزد ثابت حساب میشوند — مزد شغل بهعلاوهٔ مزایای مستمرِ شغلی مثل پایهٔ سنوات.
آیا بیمه روی همهٔ اقلام ناخالص میآید؟
بله سهم کارگر ۷٪ و سهم کارفرما (رایج ۲۳٪) از مبنا و نسبت اقلامِ مشمول بیمه محاسبه میشود؛ جزئیات در ابزار حق بیمه.
مالیات حقوق چطور از ناخالص کم میشود؟
طبق جدول پلّهای مالیات همان سال و بعد از معافیتها. اعداد هر سال با بودجه بهروز میشود.
محاسبه کن
برای دیدن ریز محاسبهٔ هر قسمت، ابزارهای زیر را مستقیم وارد کن — فرمول و منبع کنار هر نتیجهاند.
فیش حقوقی کامل حق بیمه دستمزد ساعتی